Hà thủ ô còn gọi là dạ giao đằng, má ỏn, mằn năng ón (Tày), khua lình (Thái), xạ ú sí (Dao).

Bộ phận dùng làm thuốc là hà thủ ô và thân leo cho vị thuốc dạ giao đằng.

Theo Đông y hà thủ ô vị đắng ngọt chát, tính hơi ôn; vào các kinh can và thận.

Tác dụng: Bổ can thận, dưỡng huyết, bổ âm, giải độc, nhuận tràng thông tiện. Dùng cho các trường hợp can thận âm hư, huyết hư, đau đầu hoa mắt chóng mặt, đau lưng mỏi gối ù tai điếc tai, râu tóc bạc sớm, di tinh, huyết trắng, táo bón, hội chứng lỵ mạn tính, trĩ xuất huyết, sốt rét, lao hạch, bệnh mạch vành, tăng huyết áp, tăng mỡ huyết, xơ vữa động mạch.

Dạ giao đằng: Vị ngọt, tính bình; vào các kinh tâm, can và thận. Có tác dụng dưỡng tâm, an thần, dưỡng huyết, hoạt lạc. Dùng trị chứng thần kinh suy nhược, thiếu máu, đau mỏi toàn thân.

Liều dùng: Hà thủ ô 12g đến 60g. Bổ huyết thì dùng hà thủ ô chế; nhuận tràng thông tiện thì dùng hà thủ ô sống. Dạ giao đằng: 12g đến 30g

Kiêng kỵ: Những người tỳ hư, đại tiện lỏng không được dùng.

Hà thủ ô được dùng trong các trường hợp sau

Bổ huyết, an thần: Trong trường hợp huyết hư, lo lắng, mất ngủ, âm hư, huyết khô, râu tóc bạc sớm.

Hà thủ ô chế 12g, bắc sa sâm 12g, quy bản 12g, long cốt 12g, bạch thược 12g. Sắc uống.

Dạ giao đằng 12g, đan sâm 12g, trân châu mẫu 60g. Sắc uống. Ngày uống 1 thang. Trị chứng buồn bực, mất ngủ, mộng mị.

Ích thận, cố tinh: Trường hợp gan thận đều yếu, lưng và đầu gối đau nhức buốt, phụ nữ khí hư, di tinh. Dùng "Thất bảo mỹ nhiệm đơn": Hà thủ ô 20g, bạch linh 12g, ngưu tất 12g, đương quy 12g, thỏ ty tử 12g, phá cố chỉ 12g. Tán thành bột mịn, luyện với mật làm hoàn. Ngày 2 lần, mỗi lần uống 12g, chiêu bằng nước muối loãng.

Dưỡng can, định huy: Trường hợp thiếu máu, huyết áp cao, đầu váng, mắt hoa, chân tay tê cứng.

Thủ ô hợp tễ: Hà thủ ô chế 12g, sinh địa12g, huyền sâm 12g, bạch thược 12g, hạn liên thảo 12g, sa uyển tật lê 12g, hy thiêm thảo 12g, tang ký sinh 12g, ngưu tất 12g. Sắc uống.

Ích âm, triệt ngược: Trường hợp sốt rét lâu ngày hại đến chân âm, sốt li bì triền miên.

Bài Hà thủ ô sống 60g, sài hồ 12g, đậu đen 20g. Sắc với nước, đem phơi sương 1 đêm, sáng hôm sau hâm lại mà uống.

Hà nhân ẩm: Hà thủ ô chế 16g, đảng sâm 12g, đương quy 12g, trần bì 12g, gừng lùi 12g. Sắc uống.

Nhuận trường, thông tiện: Hà thủ ô tươi 30g - 60g. Sắc uống. Trị các chứng huyết hư, tân dịch khô nên đại tiện bí.

Một số món ăn - bài thuốc

Trà sinh địa thủ ô: Hà thủ ô 16g, thục địa 30g. Hà thủ ô chế, thục địa tẩm rượu, thái lát mỏng, cho nước sôi hãm uống thay trà. Dùng cho các trường hợp cơ thể suy nhược già yếu, râu tóc bạc sớm trước tuổi, bệnh mạch vành, mỡ huyết cao.

Cháo kê hà thủ ô: Kê 50g, hà thủ ô 30g, trứng gà 2 quả. Kê nấu với hà thủ ô thành cháo, khi cháo được gắp bỏ các lát bã thuốc, đập trứng vào, thêm chút đường trắng khuấy đều, đun sôi lại. Cho ăn khi đói. Dùng cho các trường hợp thoát vị, sa tử cung, sa dạ dày trực tràng.

Chè đậu đen hà thủ ô: Hà thủ ô 60g, đậu đen 100g. Cả hai thứ cùng nấu với lượng nước thích hợp đến khi đậu đen chín nhừ, vớt bỏ bã hà thủ ô, chia 2 - 3 lần ăn trong ngày. Có thể thêm chút đường hoặc muối. Dùng cho các trường hợp thiểu năng mạch vành, cơn đau thắt ngực, các trường hợp râu tóc bạc sớm, táo bón kinh diễn.

Canh gan heo và hà thủ ô: 20g hà thủ ô, 250g gan lợn, 30g nấm mèo, 50g bắp cải, hạt nêm từ thịt, tiêu.
Thực hiện:
- Gan heo ướp với hạt nêm và tiêu, chiên sơ cho sém cạnh.
- Cho 3 tô nước vào 20g hà thủ ô, nấu sắc lại còn 1 tô. Gan đã vàng, gắp vào nồi nước hà thủ ô.
- Nấu gan với nước hà thủ ô một lúc rồi cho nấm mèo ngâm mềm thái nhỏ và bắp cải rửa sạch thái chỉ vào. Đậy nắp lại nấu một lúc nữa, nêm 3 muỗng hạt nêm từ thịt là được..

Canh gà mái nấu hà thủ ô: gà mái một con, hà thủ ô 30g, gia vị vừa đủ. Gà làm thịt, mổ bụng, rửa sạch. Hà thủ ô nghiền thành bột đựng trong túi vải buộc chặt rồi cho vào bụng gà. Tất cả đem hầm bằng nồi đất thật nhừ, thêm gia vị, dùng làm canh ăn trong ngày. Dùng cho các trường hợp râu tóc bạc sớm, đau đầu hoa mắt chóng mặt, mất ngủ, suy nhược cơ thể.

Xôi nếp trộn bột thuốc: hà thủ ô 180g, ngưu tất 240g, kỷ tử 120g; thục địa, sinh địa, thiên môn, mạch môn, đương quy, nhân sâm mỗi vị 60g; nhục quế 30g, bạch khúc (men rượu) 500g, gạo nếp 1kg. Các vị thuốc sấy khô, tán vụn; bạch khúc tán mịn; gạo nếp nấu thành xôi rồi trộn đều với bột thuốc và bạch khúc, cho vào hũ, bịt kín miệng, ủ nơi ấm. Sau 14 ngày bỏ bã lấy nước, uống mỗi ngày ba lần, mỗi lần 10 – 30ml.

Bột đậu đen: đậu đen 250g, vừng đen 100g, bạch quả 30 hạt, hà thủ ô 150g, tất cả sao chín, tán thành bột mịn, đựng trong lọ kín dùng dần, mỗi ngày ăn 30g. Hoặc dùng đậu đen khô, sao thơm, đựng trong lọ kín. Mỗi ngày ăn hai lần, mỗi lần 6g, nhai kỹ, nuốt với nước muối nhạt.

Trà hà thủ ô: hà thủ ô, quả dâu chín, nữ trinh tử mỗi vị 12g; hạn liên thảo (cỏ nhọ nồi) 10g. Tất cả sấy khô, tán vụn, hãm với nước sôi trong bình kín, sau 20 phút, uống thay trà trong ngày. Cách khác, hà thủ ô 300g, thỏ ty tử 400g, phá cố chỉ 250g. Tất cả sấy khô, tán vụn. Mỗi ngày dùng 40g hãm với nước sôi trong bình kín, sau 30 phút, uống thay trà hàng ngày.

Vừng đen đường cát: vừng đen rang chín 300g, hà thủ ô 300g, đường trắng vừa đủ dùng. Vừng đen và hà thủ ô đem sấy khô tán mịn, trộn với đường cát. Mỗi ngày dùng hai lần, mỗi lần từ 2 – 3 thìa cà phê hoà với nước sôi.